Jezelf blijven in een relatie: waarom je niet hoeft te kiezen tussen dichtbij en vrij
Je wilt dat hij je mist als je weg bent. En je wilt dat hij je met rust laat als je thuis bent. Over jezelf blijven in een relatie, en waarom dat geen tegenstrijdig verlangen is maar een wip waar elk stel op zit.
De Liefdebouwers·10 min leestijd
Zaterdagochtend, half negen. Jij staat in je hardloopkleren bij de deur, oortjes al in. Hij zit aan de keukentafel met twee koppen koffie, waarvan er één voor jou is. "Ik dacht dat we samen naar de markt gingen?" Er zit geen verwijt in zijn stem. Dat maakt het juist lastig. Je trekt je schoenen weer uit, drinkt samen koffie, en loopt de hele ochtend rond met het vervelende gevoel dat je iets hebt moeten opgeven wat je misschien niet eens goed kunt benoemen.
Of je gaat wél rennen, en voelt je de hele route een beetje schuldig.
Herkenbaar? Dan zit je precies op het punt waar bijna elk stel vroeg of laat terechtkomt: je wilt dicht bij je partner zijn naast dat je jezelf wilt blijven in een relatie. Eigen dingen doen en ondernemen. En het voelt alsof je daar telkens tussen moet kiezen. Wij denken dat dat een misverstand is. Een hardnekkig, begrijpelijk misverstand, maar toch.
Snelcursus relatie-psychologie voor beginners
Wie zich in de psychologie van relaties verdiept, komt twee grote verhalen tegen. Het eerste is de hechtingstheorie. Die zegt, kort gezegd: mensen zijn gebouwd om zich aan elkaar te verbinden. We zoeken een veilige haven, iemand bij wie we terug kunnen komen als de 'grote boze wereld ons te veel is. Wie die veiligheid mist, raakt onrustig, gaat klampen of juist afstand nemen.
Het tweede verhaal komt van de Amerikaanse psychiater Murray Bowen. Hij keek naar families als emotionele systemen en zag dat mensen voortdurend onder druk staan om mee te bewegen met de groep. Zijn kernbegrip is differentiatie: het vermogen om jezelf te blijven, ook als de mensen van wie je houdt iets anders willen.¹ Volgens het Bowen geldt: hoe minder ontwikkeld iemands "zelf", hoe meer anderen bepalen hoe hij functioneert.¹
Leg die twee naast elkaar en het lijkt een tegenstelling. De een zegt: zoek verbinding. De ander zegt: blijf jezelf. Alsof je moet kiezen tussen de koffie aan de keukentafel en de hardloopschoenen.
De wip waar elk stel op zit
Maar kijk eens naar een wip in de speeltuin. Die werkt alleen als er aan twee kanten iemand zit. Zit er maar één kind op, dan ligt het ding stil op de grond. Zo is het met verbinding en zelfstandigheid ook. Het zijn geen vijanden, het zijn de twee uiteinden van hetzelfde speeltoestel. De beweging ertussen is wat een relatie levend houdt.
De Amerikaanse onderzoeker Brooke Feeney liet dat mooi zien. Ze onderzocht koppels en ontdekte wat zij de dependency paradox noemde: mensen die zich gesteund voelen door hun partner, worden niet afhankelijker, maar juist zelfstandiger.² Partners van wie de ander meer openstond voor hun behoefte aan steun, gingen in een puzzeltaak vaker zonder hulp aan de slag. En wie zich gesteund voelde, haalde een half jaar later vaker zijn persoonlijke doelen.²
Met andere woorden: de veilige haven is geen kooi. Het is de kade waar je vanaf durft te varen.
Mooie theorie, de praktijk is vaak anders
Als het in theorie zo mooi samengaat, waarom staan we dan in de praktijk zo vaak tegenover elkaar? Het antwoord: omdat we allebei een andere kant van de wip zwaarder ervaren of voelen.
De een raakt onrustig als er te veel afstand is. Een avond zonder appje voelt al als een kleine verwijdering. De ander raakt onrustig als er te weinig ruimte is. Een weekend vol samenzijn voelt na een dag als een trui die net te strak zit. Allebei reageren jullie op dezelfde onderliggende spanning, alleen met een andere oplossing. Zij zoekt bijvoorbeeld toenadering. Hij zoekt lucht. En hoe meer de een trekt, hoe harder de ander duwt.
Bowen zou zeggen dat het nu niet gaat om wie gelijk heeft, maar dat het gaat om het principe in hoeverre ieder van jullie zichzelf kan blijven terwijl de spanning stijgt.¹ Iemand die weinig gedifferentieerd is, past zich snel aan om de ander tevreden te houden, of zet zich juist schrap om maar niet opgeslokt te worden. Het Bowen Center zegt het treffend: onenigheid bedreigt een bullebak net zo erg als een kameleon.¹ De een overschreeuwt, de ander verdwijnt. Allebei proberen ze de spanning kwijt te raken in plaats van haar te verdragen.
Jezelf blijven is iets anders dan je eigen gang gaan
Hier gaat het vaak mis in hoe er over "jezelf blijven" wordt gepraat. Differentiatie betekent niet dat je je eigen gang gaat en je partner maar moet accepteren wat je doet. Het is geen vrijbrief voor onafhankelijkheid. Iemand die steeds zijn eigen plan trekt omdat hij geen zin heeft in gedoe, is niet gedifferentieerd. Die vermijdt.
Volgens Bowen is iemand met een stevig "zelf" juist in staat om dichtbij te blijven terwijl hij het oneens is. Je kunt zeggen: "Ik snap dat je samen naar de markt wilde, en ik ga toch eerst een uur rennen. Om tien uur ben ik terug, dan gaan we." Zonder je te verontschuldigen, en zonder de ander kleiner te maken. Dat is iets anders dan wegglippen, en ook iets anders dan toegeven.
Onderzoek ondersteunt dat. In een Spaanse studie onder 118 stellen hing een hogere differentiatie samen met een betere relatie.³ Niet omdat deze mensen meer afstand namen, maar omdat ze beter konden omgaan met verschillen. Eerlijkheidshalve: wie een fijne relatie heeft, voelt zich misschien ook vrijer om zichzelf te zijn. De kip en het ei, zoals zo vaak.
De andere kant: soms is jezelf blijven een excuus
We willen het niet mooier maken dan het is. "Ik moet mezelf blijven" kan ook een schild worden. Tegen kwetsbaarheid, tegen verantwoordelijkheid, tegen de saaie kant van samen een leven opbouwen. Er zijn momenten waarop je partner je gewoon nodig heeft, en dan is het niet het moment om over je persoonlijke ruimte te beginnen. Na een slechte dag, bij een zieke ouder, in de eerste maanden met een baby.
En omgekeerd kan "ik wil gewoon dicht bij je zijn" ook een manier zijn om je eigen onrust bij de ander neer te leggen. Het lijkt ons dat de meeste stellen niet te veel verbinding of te veel ruimte hebben, maar te weinig vertrouwen dat de ander terugkomt van de andere kant van de wip.
Wat jullie kinderen hiervan meekrijgen
Kinderen leren over liefde door naar hun ouders te kijken. Zien ze ouders die alles samen doen en nooit iets voor zichzelf, dan leren ze dat liefde betekent dat je jezelf opheft. Zien ze ouders die ieder hun eigen leven leiden en elkaar alleen in de gang tegenkomen, dan leren ze dat liefde vooral praktisch is.
Wat kinderen het liefst zien, is iets daartussenin. Een moeder die op zaterdagochtend gaat hardlopen en om tien uur vrolijk terugkomt voor de markt. Een vader die zegt: "Ik vind het jammer, maar ga maar lekker, het is je gegund." Dat laat zien dat je van iemand kunt houden zonder hem op te sluiten. En dat iemand zien weggaan niet betekent dat hij (of zij) niet terugkomt.
Vijf manieren om samen op de wip te blijven zitten
Benoem waar je op de wip zit. Zeg het hardop: "Ik merk dat ik vandaag behoefte heb aan ruimte" of "Ik heb je deze week gemist". Dat klinkt simpel, maar het haalt de ander uit het raden. En wie niet hoeft te raden, hoeft ook niet te trekken of te duwen.
Zeg erbij wanneer je terugkomt. Ruimte nemen voelt voor je partner een stuk veiliger als er een einde aan zit. "Ik ga een uur rennen, om tien uur ben ik er weer" komt heel anders over dan "ik ben even weg". De eerste zin is een belofte, de tweede een vraagteken.
Blijf rustig als de ander iets anders wil. Dit is de kern van differentiatie. Je hoeft je partner niet te overtuigen, en je hoeft ook niet meteen toe te geven. Je kunt zeggen wat jij wilt, luisteren naar wat de ander wil, en de spanning even laten bestaan zonder hem weg te werken.
Wees een haven als de ander terugkomt. Kom je partner terug van een avond alleen of een weekend met vriendinnen, vraag dan hoe het was. Echt. Zonder zuurtje over het lege huis. Zo leert de ander dat weggaan en terugkomen allebei ok zijn.
Spreek af wat van jullie samen is. Juist als ieder zijn eigen ruimte heeft, helpt het om een paar vaste momenten te hebben die van jullie twee zijn. Een vaste avond, een wandeling op zondag, een kop koffie voordat de rest wakker is. Kleine eilandjes die laten zien dat jullie ook samen ergens heen gaan.
Veelgestelde vragen
Hoe blijf je jezelf in een relatie? Door te weten wat je zelf belangrijk vindt, en dat te durven zeggen, ook als je partner iets anders wil. Jezelf blijven betekent niet dat je alles alleen doet. Het betekent dat je dichtbij kunt blijven terwijl je het oneens bent. Dat vraagt oefening, vooral als je gewend bent je snel aan te passen.
Is het normaal om behoefte aan ruimte te hebben in een relatie? Ja, heel normaal. Bijna iedereen heeft momenten waarop hij even alleen wil zijn, en bij de een is die behoefte groter dan bij de ander. Het wordt pas lastig als die behoefte niet uitgesproken wordt, of als de ander het opvat als afwijzing. Zeg erbij dat het over jou gaat, niet over de ander.
Wat is differentiatie in een relatie? Differentiatie is een begrip uit de theorie van Murray Bowen. Het beschrijft in hoeverre je jezelf kunt blijven terwijl je emotioneel verbonden bent met anderen. Iemand met een hoge differentiatie kan dichtbij zijn zonder zichzelf te verliezen, en het oneens zijn zonder de verbinding te verbreken.
Mijn partner wil steeds samen zijn en ik word er benauwd van. Wat nu? Probeer te zien dat jullie allebei op dezelfde spanning reageren, alleen op een andere manier. Je partner zoekt zekerheid in nabijheid, jij in ruimte. Vertel wat je nodig hebt en wanneer je terugkomt. Vaak wordt de behoefte aan samenzijn kleiner als iemand erop kan vertrouwen dat de ander terugkomt.
Kun je te afhankelijk zijn van je partner? Onderzoek wijst erop dat steun zoeken bij je partner je juist zelfstandiger maakt, niet afhankelijker.² Het wordt pas een probleem als je je eigen gevoelens alleen nog via de ander kunt reguleren. Dan helpt het om ook buiten de relatie bronnen van rust te hebben: vriendinnen, hobby's, een eigen plek.
En dan nog dit
De koffie aan de keukentafel en de hardloopschoenen bij de deur zijn geen tegenpolen. Ze zijn de twee kanten van dezelfde wip. Jezelf blijven in een relatie is geen kwestie van kiezen, maar van durven bewegen: weggaan en weer terugkomen, het oneens zijn en toch blijven zitten. Een wip waar niemand op schommelt, is gewoon een plank.
Aan welke kant van de wip zit jij deze week? En weet je partner dat?
Lees meer: [Jezelf verliezen in je relatie: wat een nieuw onderzoek onder singles ons leert](https://deliefdebouwers.nl/blog/relatie/jezelf-verliezen-in-je-relatie)
Benieuwd hoe wij zelf met ruimte en samenzijn omgaan? Lees [het interview over De Liefdebouwers](https://deliefdebouwers.nl/interview/over-de-liefdebouwers).
Voetnoten
- ¹ The Bowen Center for the Study of the Family, "Differentiation of Self": https://www.thebowencenter.org/differentiation-of-self
- ² Brooke C. Feeney, "The dependency paradox in close relationships: Accepting dependence promotes independence", Journal of Personality and Social Psychology, 92(2), 2007, 268-285; besproken door Rodolfo Mendoza-Denton, "Why People Are Not Feet", Greater Good Magazine, 4 juni 2012: https://greatergood.berkeley.edu/article/item/why_people_are_not_feet
- ³ M. Rodríguez González, E. A. Skowron, V. Cagigal de Gregorio & I. Muñoz San Roque, "Differentiation of self, mate selection, and marital adjustment: Validity of postulates of Bowen theory in a Spanish sample", The American Journal of Family Therapy, 44(1), 2016, 11-23: https://repositorio.comillas.edu/xmlui/handle/11531/7266
Lees je verder aan onze keukentafel?
Laat je voornaam en e-mailadres achter en we sturen je het artikel toe
We gebruiken je gegevens om je toegang te geven en je onze nieuwsbrief te sturen. Lees meer in onze privacyverklaring.