Het gaat erom dat ik je niet meer kan vertrouwen...

Een misverstand hebben is eigenlijk best een aangenaam probleem. Het betekent dat jullie elkaar verkeerd begrepen, en daar is van alles aan te doen. Je leest een boek, je leert een nieuwe gesprekstechniek, je kiest de volgende keer andere woorden.

Een vertrouwenskwestie is minder gezellig. Dan gaat het niet over wat je hebt gezégd, maar over wat je dééd. Of juist niet deed. En daar helpt geen enkele formulering tegen. Het is net als een lekke fietsband: je kunt harder pompen, met een duurdere pomp en betere techniek, maar zolang het gat er zit, sta je morgen weer met een platte band.

Vaak hebben jullie niet door welk gesprek jullie voeren. De één blijft uitleggen, de ander wordt van elke uitleg wantrouwiger. En wees eerlijk: "we hebben een communicatieprobleem" klinkt een stuk prettiger dan "ik heb iets gedaan waardoor jij me niet meer helemaal vertrouwt". Het eerste is een klusje. Het tweede is een spiegel.

Waarom de één over bedoelingen praat en de ander over gedrag

Er zit een heel menselijk mechanisme onder dit soort ruzies. Psychologen Justin Kruger en Thomas Gilovich lieten zien dat we onszelf beoordelen op onze bedoelingen, maar anderen op hun daden.¹ Jij weet dat je het écht nog wilde vertellen. Je partner ziet alleen dat je het niet deed.

Onderzoek van Emma Levine en collega's maakt het nog scherper. Wie zelf zweeg, vond zwijgen behoorlijk netjes. Wie het zwijgen moest ondergaan, vond het juist erger dan een leugen.² Met andere woorden: wat voor jou "gewoon even niet gezegd" is, kan voor de ander voelen als iets wat nog heftiger binnenkomt dan liegen.

Zo verdedigt de één wat hij of zij bedoelde, terwijl de ander vertelt waar hij of zij niet meer op kan rekenen. Eén van jullie hoort een advocaat die zijn cliënt vrijpleit. En hoe beter jouw pleidooi, hoe eenzamer de ander zich voelt.

Het venijn van de halve waarheid

Bijna niemand in een relatie liegt keihard. Veel vaker gaat het om wat onderzoekers paltering noemen: iets zeggen wat technisch klopt, maar een verkeerde indruk geeft.³ "Ik was op mijn werk" (tot zes uur, daarna in de kroeg). "Ik heb niks gekocht" (vandaag niet).

Het onderzoek van Todd Rogers, Francesca Gino en collega's laat zien hoe verschillend dat aan beide kanten valt. Wie zo'n halve waarheid vertelt, vindt dat veel minder erg dan liegen. Wie het leugentje om bestwil ontdekt, vindt het net zo erg als een echte leugen. Sommige jokkebrokken gaven zelfs de ander de schuld: die had maar beter moeten luisteren.³

Daarom werkt "ik heb toch niet gelogen?" zelden. Het klopt misschien feitelijk, maar je partner zit niet in een rechtszaal. Die zit op de bank en vraagt zich af wat je nog meer 'net niet' hebt gezegd.

Stel je voor: "Ik zou het je heus wel vertellen"

Stel je voor: een stel is al jaren samen. Hij heeft een paar maanden geleden een flink bedrag uitgegeven aan een nieuwe racefiets. Niet stiekem, vindt hij zelf. Hij had het alleen nog niet "op een rustig moment" kunnen zeggen. Zij vindt de bon toevallig in de auto.

"Ik snap niet waarom je zo moeilijk doet," zegt hij. "Het is ons geld, ik had het je heus wel verteld." Hij legt uit dat het een aanbieding was. Allemaal waar. Zij zegt bijna niks. Pas na een tijdje: "Het gaat me niet om die fiets. Het gaat erom dat ik me nu afvraag wat ik nog meer niet weet."

Op dat moment ziet hij twee wegen. Hij kan nog een keer uitleggen, met nog betere argumenten. Of hij kan stoppen met uitleggen en zeggen: "Je hebt gelijk. Ik heb het je niet verteld, en ik snap dat je daardoor twijfelt." Dat tweede voelt als verliezen. In werkelijkheid is het de eerste keer die avond dat ze hem weer een beetje kan geloven. Niet omdat zijn woorden beter zijn, maar omdat ze eindelijk kloppen met wat er gebeurd is. (En ja, dit kan net zo makkelijk andersom. Dan is de fiets gewoon een paar nieuwe schoenen.)

Vertrouwen groeit in kleine momenten

Als vertrouwen niet terugkomt via woorden, hoe dan wel? Volgens relatieonderzoeker John Gottman wordt vertrouwen opgebouwd in heel kleine momenten, die hij sliding door-momenten noemt.⁴ Elke keer dat je partner iets van je nodig heeft, kun je je naar diegene toe draaien of je afwenden. Eén keer afwenden is geen ramp, steeds weer afwenden wel.

Al in 1985 beschreven John Rempel, John Holmes en Mark Zanna dat vertrouwen in een liefdesrelatie uit drie lagen bestaat.⁵ Eerst voorspelbaarheid: doet je partner wat deze zegt? Daarna betrouwbaarheid: kan ik ervan uitgaan dat hij of zij om mij geeft, ook als het spannend wordt? En tot slot geloof: durf ik op hem of haar te bouwen, ook als ik niet weet wat de toekomst brengt? Die eerste laag groeit alleen door ervaring. Je redt het niet met mooie praatjes; je moet het laten zien.

Daarom voelt herstel zo frustrerend traag. Het is geen gesprek, het is een spaarpot. Elke keer dat je thuiskomt op de tijd die je noemde, gaat er een muntje in. Elke keer dat je iets uit jezelf vertelt, nog een. Het is de minst spectaculaire investering in je relatie die er bestaat, en een van de meest renderende.

Is het dan nooit gewoon een misverstand?

Natuurlijk wel. Soms heb je het echt onhandig verwoord, of hoorde je partner iets wat je niet zei. Dan helpt uitleggen wél. Niet elke platte band is lek; soms zit het ventiel gewoon los.

Ook aan de andere kant zit een kanttekening. Wie eerder bedrogen is, kan wantrouwen meenemen in een volgende relatie, naar een partner die daar niks aan kan doen. Dan helpt het om samen te kijken welk deel bij jullie hoort en welk deel ouder is.

Wat jullie kinderen hiervan meekrijgen

Kinderen zijn meesters in het vergelijken van woorden en daden. Ze weten precies welke ouder "straks" zegt en het ook meent.

Ze leren vooral wat er gebeurt als het misgaat. Zien ze een ouder die zich verdedigt tot de ander het opgeeft? Of een ouder die zegt: "Dat had ik moeten vertellen, ik ga het anders doen", en dat ook doet? Dat tweede is misschien wel de mooiste les over liefde: dat je op elkaar kunt rekenen, juist omdat je weet hoe je het samen herstelt.

Samen aan de slag

Vraag eerst welk gesprek jullie voeren. Gaat dit over hoe ik het zei, of over wat ik deed? Spreek af dat jullie dit allebei mogen vragen, ook midden in een ruzie.

Stop met uitleggen en begin met erkennen. Je bedoelingen zijn belangrijk, maar ze zijn niet het eerste wat je partner nodig heeft. Begin bij wat er voor de ander gebeurde: "Ik snap dat je je buitengesloten voelde." Pas als die erkenning echt is aangekomen, is er ruimte voor jouw kant van het verhaal.

Vertel het voordat het gevonden wordt. Het verschil tussen iets vertellen en iets laten ontdekken is enorm. Maak er een gewoonte van om dingen die je partner zou willen weten uit jezelf te melden, ook als ze klein of een beetje gênant zijn. Het zijn precies de muntjes die de spaarpot vullen.

Maak kleine beloftes, en houd ze. Grote beloftes ("het gebeurt nooit meer") zijn moeilijk na te leven. Kleine, concrete afspraken werken beter: "Ik app als ik later ben dan zeven uur." Elke keer dat je zo'n afspraak nakomt, groeit de voorspelbaarheid waar vertrouwen op rust.

Geef het tijd, en benoem de vooruitgang. Herstel gaat met horten en stoten, en dat is normaal. Wie vertrouwen wil herstellen, moet accepteren dat het tempo bij de ander ligt. En wie het vertrouwen kwijt was, mag benoemen wanneer het beter gaat: "Ik merk dat ik minder op je appje zit te wachten."

Veelgestelde vragen

Hoe herstel je vertrouwen in je relatie? Niet met één groot gesprek, maar met veel kleine momenten waarin je doet wat je zegt. Begin met erkennen wat er misging, zonder direct je bedoelingen uit te leggen. Maak daarna kleine, concrete afspraken en kom ze na.

Is iets verzwijgen hetzelfde als liegen? Voor degene die zwijgt voelt het vaak als iets heel anders. Voor degene die het later ontdekt, voelt het vaak net zo erg of zelfs erger als liegen.² Het helpt om niet te discussiëren over de definitie, maar te kijken naar wat het met de ander deed.

Hoe weet je of je een communicatieprobleem of een vertrouwensprobleem hebt? Vraag je af of het misgaat in wat er gezegd wordt, of in wat er gedaan wordt. Lossen uitleg en betere woorden de spanning op, dan was het waarschijnlijk een misverstand. Wordt het met elke uitleg erger, dan gaat het vermoedelijk over vertrouwen.

Hoe lang duurt het om vertrouwen te herstellen? Daar is geen vaste termijn voor. Reken eerder in maanden dan in weken. Belangrijker dan de duur is de richting: merken jullie allebei dat het langzaam beter gaat?

Mijn partner blijft wantrouwig, ook al doe ik alles. Wat nu? Soms neemt iemand oude pijn mee uit eerdere relaties of uit het gezin waarin hij opgroeide. Bespreek samen welk deel van het wantrouwen bij jullie hoort en welk deel ouder is. Blijft het vastlopen, dan kan een relatietherapeut helpen om dat onderscheid te maken.

En dan nog dit

De juiste woorden kunnen veel oplossen. Maar als je partner zegt dat ze je niet meer kan geloven, vraagt ze geen betere uitleg. Ze vraagt om iets waar ze op kan rekenen. Vertrouwen in je relatie win je niet terug in één indrukwekkend gesprek, maar in honderd gewone dinsdagavonden waarop je doet wat je zei.

Welk klein muntje zou jij deze week in jullie spaarpot kunnen stoppen?

Lees meer: [Vertrouwen herstellen na vreemdgaan: het is geen kwestie van vergeven en vergeten](https://deliefdebouwers.nl/blog/relatie/vertrouwen-herstellen-na-vreemdgaan)

Benieuwd hoe wij zelf naar de liefde kijken? Lees [het interview over De Liefdebouwers](https://deliefdebouwers.nl/interview/over-de-liefdebouwers).

Bronnen

• 1. Justin Kruger & Thomas Gilovich, "Actions, intentions, and self-assessment: The road to self-enhancement is paved with good intentions", Personality and Social Psychology Bulletin, 30(3), 2004, 328-339: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15030624
• 2. Emma Levine, Joseph Hart, Kristen Moore e.a., "The surprising costs of silence: Asymmetric preferences for prosocial lies of commission and omission", Journal of Personality and Social Psychology, 114(1), 2018, 29-51; besproken door Lea Teutenberg, Universität Mannheim, 18 september 2019: https://www.uni-mannheim.de/forschung-erleben/artikel/luegen-oder-verschweigen-eine-frage-der-perspektive/
• 3. Todd Rogers, Richard Zeckhauser, Francesca Gino, Michael Norton & Maurice Schweitzer, "Artful Paltering: The Risks and Rewards of Using Truthful Statements to Mislead Others", Journal of Personality and Social Psychology, 2017; besproken door Dina Gerdeman, HBS Working Knowledge, 5 december 2016: https://www.library.hbs.edu/working-knowledge/why-one-must-not-palter-when-negotiating
• 4. John Gottman, "John Gottman on Trust and Betrayal", Greater Good Magazine, 29 oktober 2011: https://greatergood.berkeley.edu/article/item/john_gottman_on_trust_and_betrayal
• 5. John K. Rempel, John G. Holmes & Mark P. Zanna, "Trust in close relationships", Journal of Personality and Social Psychology, 49(1), 1985, 95-112; schaal en toelichting: https://www.yorku.ca/rokada/psyctest/trust.pdf