Sorry zeggen: waarom 'het spijt me' het goedkoopste deel van je excuus is

Onderzoekers hebben vrij precies uitgezocht uit welke onderdelen een excuus bestaat. Roy Lewicki, Beth Polin en Robert Lount legden aan 755 mensen excuses voor die uit één tot alle zes de bekende ingrediënten bestonden: spijt uitspreken, uitleggen wat er gebeurde, verantwoordelijkheid nemen, beterschap beloven, herstel aanbieden en om vergeving vragen.¹

Hoe meer onderdelen, hoe sterker het excuus. Maar ze wegen niet hetzelfde. Het zwaarst weegt verantwoordelijkheid nemen. Op twee staat het aanbod iets te herstellen: praten is immers goedkoop, en wie zegt dat hij het gaat rechtzetten verbindt zich aan een daad.¹

En dan het deel dat wij het liefst voorleggen: welk onderdeel bleek het mínst belangrijk? Om vergeving vragen.¹ Precies het onderdeel waar de meeste mensen hun hele excuus om heen bouwen. We zeggen "sorry" of de zwaardere woorden "vergeef me" en gaan afwachtend zitten, alsof we een formulier hebben ingeleverd bij een loket.

Punt één en twee: wat je deed, en wat het deed

Het eerste punt wordt het vaakst overgeslagen: zeg concreet wat je hebt gedaan. Niet "sorry voor daarnet", en al helemaal niet "sorry als ik je gekwetst heb" - dat laatste is een excuus met een ontsnappingsluikje. Wat zeg je dan wel: "ik ben je vrijdag bij je ouders afgevallen over je werk."

Het tweede punt is waar de meeste excuses stuklopen: benoem wat het met de ander deed, en hou dan je mond. Een onderzoeksteam onder leiding van Mahmoud Valipour interviewde zeven ervaren relatietherapeuten over wat een excuus laat werken. In alle gesprekken kwam hetzelfde terug: inleving, echte spijt en herstellende daden bouwen vertrouwen op.² Niet het woord dus. De inleving.

De Leidse psycholoog Fieke Harinck wijst op het verzoeningsmodel van Nurit Shnabel en Arie Nadler: wie onrecht is aangedaan heeft het vooral nodig dat er iets terug wordt gegeven wat was afgepakt, namelijk het gevoel iets te zeggen te hebben en gezien te worden.³ Dat verklaart waarom een snelle sorry averechts werkt: daarmee stelt degene die de misser maakte zichzelf nóg een keer centraal in het gesprek.

Daarom is de stilte na punt twee zo belangrijk. Je partner mag jouw samenvatting corrigeren, en vaak blijkt het over iets anders te gaan. Dat voelt als een rekening die groter wordt in plaats van kleiner. Toch is dat precies het moment waarop iemand niet minder boos wordt, maar wel minder alleen.

Punt drie: wie had de regie?

Dit punt wringt het meest, en niet omdat mensen het niet willen. Een excuus dat niet landt, legt de oorzaak buiten de persoon zelf: de drukte, de wijn, een slechte week, het gedrag van de ander. Allemaal waar, misschien. Maar wat overkomt is: het overkwám mij. En dus kan het me volgende week weer overkomen.

Eigenaarschap legt exact dezelfde omstandigheid binnen jezelf, als keuze. "Ik was leeg, en ik heb ervoor gekozen dat niet te zeggen maar mijn irritatie bij jou te dumpen waar anderen bij waren." Dezelfde feiten, een volkomen ander gesprek. In de eerste versie ben je het slachtoffer van je week; in de tweede zat je zelf aan het stuur. En alleen wie aan het stuur zat kan ook een andere kant op sturen. Dat is wat de ander iets geeft om op te bouwen.

Mediationdeskundige Aukje Nauta zegt het zo: een oprecht excuus gaat over je eigen gedrag, niet over dat van anderen. Ze voegt er iets praktisch aan toe: kijk de ander aan. Wegkijken straalt schaamte en ontwijking uit, en juist in dat aankijken zie je hoe je woorden aankomen.³

Een simpele test: kan de ander jouw uitleg gebruiken als jouw verdediging? Dan is het geen uitleg meer. "Ik had een helse dag" valt in die categorie. "Ik had een helse dag en ik heb jou gebruikt om stoom af te blazen" neemt niets weg, maar voegt iets toe. En dan is er het woordje "maar", de gum van elk excuus: alles wat ervoor staat wordt weggepoetst.

Punt vier: één belofte die te controleren is

Het vierde punt stond bij Lewicki op plek twee: zeg wat je anders gaat doen, en doe het dan ook. Eén belofte is genoeg.

Hier gaat het vaak mis in de richting van te groot. "Ik zal beter opletten" is onmeetbaar en dus onbreekbaar, maar ook onbewijsbaar: niemand kan ooit vaststellen dat het lukte. "Als ik geïrriteerd ben over je werk, zeg ik dat tegen jou en niet bij je ouders aan tafel" is klein, saai en controleerbaar. Precies daarom werkt het.

In een onderzoek van Jana Záhorcová en collega's noemde 27 procent van de deelnemers dat juist de houding van hun partner hen had helpen vergeven: dat die moeite deed zijn gedrag te veranderen en de misstap toegaf.⁴ Niet de mooiste formulering dus, maar de zichtbare inspanning daarna.

Aan onze keukentafel

Een stel van begin veertig zit bij ons aan tafel. Aanleiding: vrijdagavond bij haar ouders, waar hij een grap maakte over haar nieuwe baan. "Nou, of het deze keer wél een jaar gaat duren." Iedereen lachte, behalve zij. In de auto naar huis viel geen woord. Zaterdag probeerde hij het met "doe niet zo moeilijk, het was een grapje", en dat werkte zoals je kunt voorspellen: uitstekend.

Bij ons gaat het dan niet over die grap, maar over het patroon eronder: zij staat bij families steeds alleen, en hij heeft ontdekt dat grappig houden de spanning uit elke kamer haalt. Behalve bij haar. Wat hij uiteindelijk zei:

Ik heb bij jouw ouders aan tafel een grap gemaakt over hoe lang je het volhoudt in je nieuwe baan. En toen iedereen lachte, heb ik niets rechtgezet. Ik denk dat je je daar behoorlijk alleen voelde staan. Dat ik degene was die voor je had moeten gaan staan, en juist degene was die je liet vallen.

Daarna werd het stil, en zij zei: "Het ging niet over die baan. Het ging erover dat je het bij hén deed."

Toen kwam punt drie. Hij zei niet dat hij gespannen was bij haar ouders en dat het daarom gebeurde. Hij zei dat hij gespannen was, en dat hij ervoor koos een grap over haar te maken om zelf bij de lachers te horen. Geen ongelukje met zijn humor: een keuze, waarvan hij haar de rekening liet betalen. En één belofte: hij zou haar ouders bellen om te zeggen dat hij dat niet had moeten zeggen.

Wanneer het níet vanzelf gaat

Dit onderwerp nodigt uit tot een recept, en relaties zijn geen keuken. Timing, om te beginnen. Uit het onderzoek van Valipour en collega's komt een thema dat ons bekend voorkomt: niet te laat en niet te vroeg.² Te vroeg is een excuus terwijl de ander nog in de volle emotie zit; dan voelt het als een poging het gesprek te sluiten. Te laat, en de ander heeft al een verhaal gemaakt waarin jij degene bent die het niet eens zag. Woorden en gebaren moeten bovendien kloppen:² een prachtig excuus met een strak gezicht en een telefoon in je hand komt niet aan.

Dan onze eigen stelling dat een excuus oprecht moet zijn. Daar is iets tegenin te brengen. De Maastrichtse hoogleraar Gijs van Dijck onderzocht of afgedwongen, niet-oprechte excuses dan niets doen, en dat bleek niet te kloppen: ook die hebben effect op de ontvanger.⁵ Speculatief, maar wij denken dat een excuus óók een erkenning is dat de ander het niet verzonnen heeft.

En de belangrijkste kanttekening: deze vier punten zijn geen pinautomaat waar vergeving uit rolt. Je kunt ze netjes afwerken en nog steeds te horen krijgen "ik ben er nog niet". Vergeving heeft een eigen tempo, en dat tempo bepaalt degene die geraakt werd. Wie sorry zegt om er vanaf te zijn, zegt eigenlijk nog steeds sorry tegen zichzelf.

Wat jullie kinderen hiervan meekrijgen

Kinderen horen het verschil tussen de twee soorten excuses eerder dan wij denken. Ze horen "sorry!" door een dichtvallende deur, en ze horen iemand aan tafel zeggen: "ik heb je onderbroken en dat was niet aardig van me."

Wat ze daarvan leren gaat niet over hoffelijkheid. Het gaat over de vraag of een misstap het einde van iets betekent of het begin van herstel, en over iets wat ze meenemen: dat je verantwoordelijkheid kunt nemen zonder jezelf af te branden.

Daarom werken wij dit zo graag uit met stellen, hoe kaal het ook klinkt om een excuus in vier punten te knippen. Niet om de techniek, maar omdat jullie kinderen ooit zelf een partner hebben die durft te zeggen: ik had het mis.

Vier dingen die jullie vanaf nu kunnen doen

Repareer vroeg, niet perfect. Een onbeholpen poging binnen een uur doet meer dan een vlekkeloze speech na drie dagen. "Ik wil het hier nog over hebben, ik weet nog niet precies hoe" is al een herstelpoging.

Zeg punt één en twee in één adem. Benoem wat je deed en wat je denkt dat het met de ander deed, en stop dan met praten. De stilte die valt is geen ongemak dat jij moet oplossen, maar de ruimte waarin je partner iets kan rechtzetten.

Schrap het woordje "maar". Zet een punt waar je "maar" wilde zeggen en begin een nieuwe zin. Je uitleg mag er daarna bij, zolang het geen verdediging is. Controlevraag: kan je partner jouw uitleg gebruiken om te concluderen dat jij er weinig aan kon doen?

Beloof iets kleins en controleerbaars. Eén gedraging, in één situatie, die je partner kan zien gebeuren. Vertrouwen groeit niet door de omvang van je belofte, maar door het aantal keren dat die klopte.

Veelgestelde vragen

Hoe zeg je sorry als je het eigenlijk niet meent? Begin niet bij het woord, maar bij wat je wél ziet. Misschien vind je nog steeds dat je gelijk had en zie je tegelijk dat het hard aankwam. Zeg dat dan: "ik denk nog steeds anders over de kwestie, en ik zie dat ik je raakte met hoe ik het bracht." Eerlijker dan een excuus waar je zelf niet achter staat.

Wat als mijn partner mijn excuses niet accepteert? Dan is er nog niets mislukt. Vergeving komt later dan een excuus, soms veel later, en laat zich niet afdwingen door het netter te vragen. Wat wél helpt: laten zien dat je belofte stand houdt. Herhaal je excuus niet vijf keer, want dat verplaatst de druk naar je partner.

Hoe vaak kun je sorry zeggen voor hetzelfde? Eén keer, en daarna verandert er iets in je gedrag. Een excuus dat voor de vierde keer over hetzelfde gaat, wordt niet meer gehoord als spijt maar als een ritueel. Stop dan met excuseren en begin bij de vraag waarom het blijft gebeuren.

Wat als ik degene ben die altijd sorry zegt? Kijk dan eens waarvóor je het zegt. Soms is sorry zeggen een manier om spanning weg te halen die niet van jou is. Zulke excuses bouwen niets op: ze maken jou kleiner en je partner niet geruster.

En dan nog dit

Sorry zeggen is niet het begin en niet het einde van een excuus, maar het lintje eromheen. Wat werkt is de rest: benoemen wat je deed, zien wat het deed, erkennen dat jij aan het stuur zat, en één belofte die jullie over een maand allebei nog kunnen aanwijzen.

Bij welk van die vier punten haakt het bij jullie meestal af? En wat zou er gebeuren als een van jullie het deze week bij punt drie een keer langer uithoudt dan comfortabel is?

Lees ook: Excuses aanbieden in je relatie: waarom 'het spijt me' niet altijd landt

Lees ook: Wie doet bij jullie het herstel na een ruzie?

Nieuwsgierig hoe wij zelf werken? Lees het interview over De Liefdebouwers.

Voetnoten

• Roy J. Lewicki, Beth Polin & Robert B. Lount Jr., "An Exploration of the Structure of Effective Apologies", Negotiation and Conflict Management Research, mei 2016; samengevat door The Ohio State University: https://news.osu.edu/the-6-elements-of-an-effective-apology-according-to-science/ en PsyPost: https://www.psypost.org/6-elements-effective-apology-according-science/
• M. Valipour, M. Golfam, F. Soheili, M. Lanz, A. Amani & S. Hosseinian, "Apologies in Couple Relationships: A Thematic Analysis", Contemporary Family Therapy, 2025: https://link.springer.com/article/10.1007/s10591-025-09734-2
• Aukje Nauta & Fieke Harinck, "Zo maak je royale excuses: psychologen benoemen de essentiële ingrediënten", Universiteit Leiden, juli 2023; met verwijzing naar het need-based model of reconciliation van Nurit Shnabel en Arie Nadler: https://www.universiteitleiden.nl/nieuws/2023/07/zo-maak-je-royale-excuses-psychologen-benoemen-de-essentiele-ingredienten
• Jana Záhorcová e.a., "Forgiveness, its factors and unforgivable acts in romantic relationships: A mixed-methods study", 2023: https://www.researchgate.net/publication/367255155_Forgiveness_its_factors_and_unforgivable_acts_in_romantic_relationships_A_mixed-methods_study
• Gijs van Dijck, onderzoek naar door de rechter opgelegde excuses, Oxford Journal of Legal Studies, besproken door Universiteit Maastricht: https://www.maastrichtuniversity.nl/nl/node/40305
• De tips zijn gebaseerd op de Gottman Method (John & Julie Gottman), Emotionally Focused Therapy (Sue Johnson), Integrative Behavioral Couple Therapy (Andrew Christensen & Neil Jacobson) en Imago Relatietherapie (Harville Hendrix).